БҰҰ журналист Думан Мұхамметкәрімді босатуға шақырды

БҰҰ-ның Ерікті түрде ұстау жөніндегі жұмыс тобы қазақстандық журналист Думан Мұхамметкәрімнің бас бостандығынан айырылуын адам құқықтарының халықаралық стандарттары тұрғысынан заңсыз деп таныды. Сарапшылар журналистің пікір білдіру бостандығы құқығын пайдаланғаны үшін қылмыстық қудалауға ұшырағанын, ал сот процесі кезінде елеулі заңбұзушылықтарға жол берілгенін анықтады.
Бұл туралы Адам құқықтары және заңдылықты сақтау жөніндегі халықаралық Қазақстандық бюро БҰҰ Жұмыс тобының №18/2026 қорытындысына сілтеме жасап хабарлады.
Думан Мұхамметкәрім – қоғамдық-саяси тақырыптарда материал жариялап, билікті сынаған «Ne Deidi» YouTube-арнасының авторы. 2024 жылғы тамызда ол экстремистік қызметті қаржыландырды және тыйым салынған ұйымның қызметіне қатысты деген айыппен жеті жылға бас бостандығынан айырылды.
Думан Мұхамметкәрімді қылмыстық қудалауға шетелде жүрген оппозициялық саясаткер, Қазақстанда экстремистік деп танылған «Қазақстанның демократиялық таңдауы» (ҚДТ) қозғалысының негізін қалаушы Мұхтар Әблязовпен сұхбаты негіз болған. Эфир барысында Әблязовқа заңгерлік көмек көрсету үшін қаражат жинау мәселесі талқыланған. Тергеу журналистің әрекетін экстремизмді қаржыландыру деп бағалаған.
БҰҰ бас бостандығынан айыруды неге заңсыз деп таныды?
Бюро жариялаған қорытындыға жасалған талдауға сәйкес, Жұмыс тобы төрт санат бойынша заңбұзушылықтарды анықтаған.
Біріншіден, сарапшылар бас бостандығынан айырудың құқықтық негіздеріне күмән келтірді. ҚДТ-ны экстремистік ұйым деп тану туралы сот шешімі жарияланбаған. Ал тыйым салынған ұйымның қызметіне қатысу ұғымының журналист әрекетіне қатысты нақты құқықтық негіздемесі болмаған.
Екіншіден, Жұмыс тобы Мұхамметкәрімнің қудалануы оның пікір білдіру және қоғамдық-саяси өмірге қатысу құқықтарын жүзеге асыруымен байланысты деген қорытындыға келді. Оппозициялық саясаткермен сұхбаттасу және саяси өзгерістерді бейбіт жолмен талқылау Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактінің қорғауында.
Үшіншіден, сарапшылар әділ сот талқылауына қатысты құқықтардың өрескел бұзылғанын анықтады. Сот отырыстары жабық өткен, қорғау тарабына ҚДТ-ға тыйым салу туралы шешім берілмеген. Ал сот негізінен экстремизм ұғымын заңнамада көзделмеген анықтамамен түсіндірген сарапшылардың қорытындысына сүйенген.
Сот айыпталушыны жақтаған 18 куәгердің айғақтарын ескермеген. Сот талқылауының бейтараптығына да күмән келтірілген.
Төртінші негіз – саяси немесе өзге де көзқарастарына байланысты кемсіту.
Сарапшылар журналистің қамауда ұстау жағдайына ерекше алаңдаушылық білдірген.
Қорытындыда ұзақ уақыт оқшаулау, камерадағы желдетудің нашарлығы, жарықтың үнемі қосулы болуы және серуендеуге қойылған шектеулер аталған. Жұмыс тобы тәртіптік шаралардың қысым көрсету құралы ретінде қолданылуы мүмкін екеніне де назар аударған.
Құқық қорғаушылардың мәліметінше, 2026 жылғы қыркүйекке дейін Мұхамметкәрім 600 күннен астам уақыт жеке камерада отырған. Оның денсаулығы нашарлағаны және өзіне зиян келтіруге әрекеттенген жағдайлар болғаны хабарланған. Журналистің адвокаты медициналық тексеру жүргізуді талап етіп отыр.
БҰҰ Жұмыс тобы Думан Мұхамметкәрімді дереу босатуды, оған өтемақы төлеу және келтірілген зиянды өтеудің өзге де шараларын қамтамасыз етуді, оны қудалау жағдайларын тәуелсіз тергеуді талап етті.
Қазақстан үкіметі мен өтініш берушілерге ұсыныстардың орындалуы, соның ішінде журналисті босату және қабылданған шаралар туралы ақпаратты алты ай ішінде ұсыну ұсынылды.
Адам құқықтары және заңдылықты сақтау жөніндегі халықаралық Қазақстандық бюроның хабарлауынша, 2026 жылғы 17 қарашадағы жағдай бойынша Думан Мұхамметкәрім Қызылордадағы колонияда жазасын өтеп жатыр. Қазақстанның Жұмыс тобы ұсынымдарын орындағаны туралы ақпарат жоқ.
Бұған дейін БҰҰ-ның Ерікті түрде ұстау жөніндегі жұмыс тобы оппозициялық белсенді Марат Жыланбаевтың да бас бостандығынан айырылуын заңсыз деп танып, оны босатуға шақырған болатын.
БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы комиссар басқармасының сайтынан Жұмыс тобының №18/2026 қорытындысымен танысуға болады.


