Құрылтай депутаттарына үндеу

1 қыркүйек 2026

Қауіпсіздік ережесін журналистік қызметті шектеу құралына айналдырмауға шақырамыз.

«Құқықтық медиа-орталық» қоғамдық қоры, «Әділ сөз» сөз бостандығын қорғау қоры, MediaNet халықаралық журналистика орталығы, Адам құқықтары мен заңдылықты сақтау жөніндегі Қазақстандық бюро Қазақстан Республикасы Құрылтайы ғимаратындағы журналистердің жұмыс тәртібінің өзгеруіне алаңдайды.

Қолда бар ақпаратқа сәйкес, БАҚ өкілдерінің депутаттармен өзара байланысын арнайы белгіленген баспасөз орталығында ұйымдастыру көзделіп отыр. Ал журналистердің ғимарат ішінде жүріп-тұруы алып жүру арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Мұндай шектеулер журналистерді аккредиттеу жөніндегі жарияланған ережеде немесе Құрылтайдағы БАҚ өкілдерінің жұмыс тәртібін реттейтін өзге де қабылданған құжаттарда көрсетілмеген.

Бұл жағдай қолданылатын талаптардың құқықтық айқындығы мен болжамдылығы тұрғысынан сұрақтар туғызады. Журналистік қызметке қатысты кез келген шектеудің нақты құқықтық негізі болуы, ол ресми түрде белгіленуі және түсінікті әрі бірізді тәртіппен қолданылуы тиіс.

Қазақстан Конституциясы сөз бостандығына кепілдік береді, цензураға тыйым салады және әркімнің ақпаратты еркін алу және тарату құқығын бекітеді. «Масс-медиа туралы» заң журналистерге мемлекеттік органдарға баруға, лауазымды тұлғалардың қабылдауында болуға, өздерін аккредиттеген органның іс-шараларына қатысуға, сондай-ақ заңда белгіленген жағдайларды қоспағанда, аудио, фото және видеотүсірілім жасауға тікелей құқық береді.

Мемлекеттік орган ғимаратындағы қауіпсіздік мен объектішілік режим талаптарының болуы заңды әрі қажетті шара. Бірақ оны қолдану журналистердің кәсіби құқықтарын және қоғамдық маңызы бар ақпаратты алу мүмкіндігін шамадан тыс шектеуге әкелмеуі тиіс.

Журналист алдын ала «дұрыс» депутатқа жазылып, оны арнайы белгіленген жерде күтіп, аппаратқа ыңғайлы сұрақтарды ғана қоюға міндетті емес. Бейресми коммуникациялар — парламенттік журналистиканың маңызды бөлігі. Отырыстан кейін депутаттың қасына жедел барып, нақтылау немесе қолайсыз сұрақ қою, өзекті тақырып бойынша пікір алу мүмкіндігі — демократиялық парламенттегі БАҚ жұмысының қалыпты тәжірибесі.

Мұндай шектеудің парламент сайлауынан кейін және жаңа Құрылтай жұмысының алғашқы күндерінде енгізілуі әсіресе түсініксіз. Дәл қазір қоғамға жаңа депутаттардың қалай жұмыс істейтіні, қандай ұстанымда екені, сынға қалай қарайтыны және азаматтар мен БАҚ өкілдерінің сұрақтарына жауап беруге дайын ба, соны білу маңызды.

Біз Қазақстан Республикасы Құрылтайының аппараты мен басшылығын БАҚ өкілдерінің жұмыс істеуіне қатысты қолданыстағы ереженің ашықтығын қамтамасыз етуге және іс жүзінде қолданылып отырған тәртіпті ресми қабылданған құжаттар мен журналистердің кәсіби қызметіне берілген заңнамалық кепілдіктерге сәйкестендіруге шақырамыз.

Біз Құрылтайдағы саяси партиялар мен фракцияларды депутаттар мен партиялардың БАҚ-пен ақпараттық өзара іс-қимылын күшейтуге шақырамыз. БАҚ аудиториясының депутаттардың заң шығару қызметі, қабылдайтын шешімдері және Құрылтай қабырғасында әзірленіп жатқан заңдар туралы білуге құқығы бар екенін түсіну қажет.

Парламенттің ашықтығы мен қауіпсіздікті қамтамасыз ету бір-біріне қайшы келетін міндеттер емес. Бұл ретте қауіпсіздік талаптары мен қоғамның мемлекеттік органның қызметі туралы ақпарат алу құқығы арасындағы тепе-теңдік сақталуы тиіс.